Podstawy wiary prawosławnej

Podstawą wiary i życia prawosławnych chrześcijan jest Słowo Boże – Pismo Święte. Biblia została jednak ukształtowana w Świętej Tradycji – przekazywanej z ust do ust i zapisanej „zbiorowej pamięci” Izraela i Cerkwi pierwszych wieków.

Dla Jezusa i apostołów Pismem Świętym było to, co nazywamy obecnie Starym Testamentem: księgi Prawa, Proroków i Mądrości Izraela – narodu wybranego. Księgi Nowego Testamentu zostały uznane za „kanoniczne” (autorytatywne i normatywne) w dwóch pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Podobnie jak księgi Starego Testamentu, stanowią one część składową Świętej Tradycji.

Prawosławna wiara najzwięźlej wyrażona jest w Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniu wiary, ułożonym przez teologów zgromadzonych na dwóch pierwszych soborach powszechnych, przeprowadzonych w latach 325 i 381 w Nicei i Konstantynopolu. Wyznajemy w nim wiarę w Boga, który jest Ojcem i Stwórcą wszystkiego. Podkreślamy prawdziwe wcielenie wiecznego Syna Bożego, który odwiecznie rodzi się z Ojca, a mocą Świętego Ducha został poczęty i narodził się jako Jezus Chrystus z Marii Panny, zmarł na krzyżu i zmartwychwstał, po czym wstąpił do nieba, zasiadł na tronie po prawicy Ojca i ponownie przyjdzie w chwale sądzić żywych i zmarłych. Wyznajemy, że Święty Duch jest tej samej natury, co Ojciec i Syn, oddajemy Mu taką samą chwałę, bowiem odwiecznie pochodzi od Ojca i jest ożywiającą mocą Bożego samoobjawienia. Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary kończy się potwierdzeniem naszej wiary w jeden, święty, soborowy (katolicki – powszechny) i apostolski Kościół, w jeden chrzest na odpuszczenie grzechów oraz zmartwychwstanie wiernych do życia wiecznego.

Termin prawosławie to odpowiednik greckiego terminu orthodoksia (od gr. orthos  – prawy, właściwy i doksa – opinia, zdanie i chwała). W tłumaczeniu tego złożonego terminu na języki słowiańskie podkreślone zostało prawidłowe oddawanie chwały, nabożeństwo. To właśnie w tekstach prawosławnych nabożeństw, we wspólnej modlitwie liturgicznej wyrażana jest wiara i prawidłowe nauczanie Kościoła o Bogu w Trójcy Osób i nasze z Nim zjednoczenie. Poszczególne nabożeństwa cyklu dobowego wywodzą się ze starożytnych nabożeństw żydowskich, przejętych przez pierwszych chrześcijan i ukształtowanych na nowo w świetle wcielenia Chrystusa i Jego zmartwychwstania. „Dzień liturgiczny” rozpoczyna się wieczorem (por. Księga Rodzaju 1 – „i nastał wieczór, i nastał poranek, dzień pierwszy”) od nabożeństwa wieczerni. W dalszym ciągu nabożeństw cyklu dobowego następują: powieczerze (cs. powieczerije) i nabożeństwo środka nocy (cs. połunoszcznica). O świcie sprawowana jest jutrznia (cs. utrenia), po której następują nabożeństwa pierwszej, trzeciej, szóstej i dziewiątej godziny (cs. czasy), odpowiadające godzinom zegarowym: 6, 9, 12 i 15. W niedzielne poranki i w dni świąteczne we wspólnotach monastycznych, w cerkwiach katedralnych i parafialnych celebrowana jest Boska Liturgia – nabożeństwo eucharystyczne.

Boska Liturgia (cs. Bożestwiennaja Liturgija), Eucharystia to najważniejszy przejaw prawosławnego życia i wiary. To wspólne celebrowanie daru Życia, udzielanego nam poprzez śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa, które przezwycięża moce grzechu i śmierci oraz jednoczy nas ze wszystkimi prawosławnymi chrześcijanami na całym świecie. Boska Liturgia jednoczy nas również z pełnią „wspólnoty świętych” – ze zmarłymi męczennikami, świętymi ojcami i matkami ubiegłych wieków, którzy podczas tego nabożeństwa łączą się z nami i z niebiańskimi chórami aniołów w oddawaniu Bogu chwały i przyjmowaniu od Niego Chleba Życia.

Chociaż prawosławni chrześcijanie często mówią o siedmiu sakramentach lub misteriach (eucharystia, chrzest, namaszczenie mirrą, spowiedź, małżeństwo, święcenia kapłańskie, namaszczenie świętym olejem), jest to przejaw „zachodniego wpływu” w podejściu do tej kwestii. W rzeczywistości całe nasze życie powinno stawać się misterium naszego spotkania z Bogiem. W coraz głębszą jedność z Bogiem miłości wstępujemy poprzez modlitwę, uczestnictwo w nabożeństwach liturgicznych, ascetyczne zmagania z naszymi namiętnościami czy grzesznymi skłonnościami, a także poprzez gesty pełnego miłości ofiarowania siebie innym ludziom, dzielenia się swym życiem z bliźnimi.

Piękno i bogactwo prawosławnych nabożeństw liturgicznych służy wprowadzaniu wiernych w żywe doświadczenie Trójjedynego Boga, jednoczeniu ich w wierze i miłości ze świętymi wszystkich wieków i ze sobą nawzajem oraz udzielaniu ich życiu błogosławieństwa głębokiego poczucia miłosiernej, współczującej obecności Boga. Ciało i Krew Chrystusa, komunia święta może być udzielona w cerkwi jedynie prawosławnym chrześcijanom, którzy do jej przyjęcia odpowiednio się przygotowali.