Krótki rys historyczny

Kościół prawosławny to jeden, święty, powszechny i apostolski Kościół założony przez Jezusa Chrystusa i Jego apostołów. Organicznie i historycznie jest to ten sam Kościół, który zaistniał w pełni w dniu Pięćdziesiątnicy (Dzieje Apostolskie, rozdział 2.). Obecnie prawosławni są trzecią co do wielkości wspólnotą chrześcijańską na świecie, bowiem mianem prawosławnych określa siebie ponad 260 milionów chrześcijan. Większość z nich to mieszkańcy krajów Europy Wschodniej, Bałkanów oraz Bliskiego Wschodu i w związku z tym prawosławie często określane jest jako „chrześcijaństwo wschodnie”. Jednak z tzw. „krajów tradycyjnie prawosławnych” rozprzestrzeniło się ono po całym świecie. Prawosławnych chrześcijan można obecnie spotkać w niemalże wszystkich krajach na wszystkich kontynentach, nawet na Antarktydzie. 

W pierwszym tysiącleciu istnienia Kościoła, rozproszone po całym terytorium Cesarstwa Rzymskiego i poza jego granicami, większe i mniejsze skupiska chrześcijan pozostawały przeważnie w jedności. Wszystkie były formalnie zjednoczone w jednym, niepodzielonym Ciele Chrystusa, choć pewne grupy i jednostki odrywały się od tego Ciała, ulegając „herezjom” (dosłownie „odmiennym opiniom”, jednak termin ten odnosi się do błędnego nauczania, które zniekształca Prawdę objawioną).

Po pierwszym okresie zwanym „wiekiem apostolskim” (I wiek naszej ery) nastąpił czas krwawych prześladowań chrześcijan, które zakończyły się dopiero po 313 roku, gdy wiarę chrześcijańską przyjął cesarz Konstantyn Wielki. Wkrótce chrześcijaństwo stało się religią oficjalną Cesarstwa Rzymskiego. Stopniowo rozwinęło się pięć głównych ośrodków („patriarchatów”) chrześcijańskiego życia: Aleksandria, Jerozolima, Antiochia (w obecnej Syrii), Konstantynopol (obecny Istambuł) i Rzym, które pozostawały w organicznej jedności ze sobą.

Narastające polityczne i teologiczne spory pomiędzy biskupami Rzymu a zwierzchnikami pozostałych patriarchatów doprowadziły do tragicznego rozłamu pomiędzy „Wschodem” i „Zachodem”, określanego mianem „schizma”. Datowany jest on zwykle na rok 1054 i kojarzony z ekskomunikami, którymi obłożyli się biskupi Rzymu i Konstantynopola. Od tego czasu rozdarcie pomiędzy czterema patriarchatami i Rzymem pogłębiało się i trwa do dzisiaj. Prawosławni chrześcijanie zaangażowani są w dwustronne i inne ekumeniczne dialogi z Kościołem rzymskokatolickim oraz głównymi wyznaniami protestanckimi. Nie dążymy do osiągnięcia jakiegoś kompromisu w nauczaniu i ustroju, lecz towarzyszy nam nadzieja, że wspólnoty te powrócą do wyznawania i celebrowania starożytnej i tradycyjnej apostolskiej wiary chrześcijańskiej.